نظرسنجی
نظر شما در مورد این وبسایت چیست؟
عالی
59%
 
خوب
23%
 
معمولی
5%
 
ضعیف
10%
 
  • تلگرام
  • تلگرام
امروز
۱۳۹۵ پنج شنبه ۱۸ آذر
اِلخَميس ٨ ربيع الاول ١٤٣٨
Thursday, December 08, 2016
کد : 669-51876      تاریخ ایجاد : ۱۳۹۳ پنج شنبه ۱ خرداد   آخرین بروزرسانی : ۱۳۹۳ پنج شنبه ۱ خرداد    تعداد بازدید : 133

تاریخچه قلی بافی

در مورد تاریخ پیدایش فرش اطلاعات دقیقی نداریم لکن با توجه به آثار باستانی و کشفیات بشر بر ما مسلم شده است که هنرهایی نظیر سبد بافی،نمد بافی،زیلو بافی،جاجیم بافی و گلیم بافی همه و همه مقدمه ای بر پیداییش هنر قالی بافی بوده است و فرش های نخستین دارای طرحهای ساده و ابتدایی و شکسته و عمدتا ذهنی باف بوده است که جنبه استفاده روزمره داشته اند و محققان در مورد مهد فرش بافی در ابتدا به مصر به عنوان مهد این هنر فکر می کرده اند امّا با پیدایش اولین فرش به نام پازیریک که در کوههای سیبری در سال 1949 توسط پروفسور رودنکو کشف گردید نظریات دیگر را باطل نمود و با توجه به این نمونه عملی، مهد قالیبافی از سواحل رود نیل و دجله و فرات ، به آسیای مرکزی تغییر مکان داد و ثابت کرد که مهد هنر فرش بافی در ایران بوده است.

تاریخچه هنر قالیبافی

در مورد تاریخ پیدایش فرش اطلاعات دقیقی نداریم لکن با توجه به آثار باستانی و کشفیات بشر بر ما مسلم شده است که هنرهایی نظیر سبد بافی،نمد بافی،زیلو بافی،جاجیم بافی و گلیم بافی همه و همه مقدمه ای بر پیداییش هنر قالی بافی بوده است و فرش های نخستین دارای طرحهای ساده و ابتدایی و شکسته و عمدتا ذهنی باف بوده است  که جنبه استفاده روزمره داشته اند و محققان در مورد مهد فرش  بافی در ابتدا به مصر به عنوان  مهد این هنر فکر می کرده اند امّا با پیدایش  اولین فرش به نام پازیریک که در کوههای سیبری در سال 1949 توسط پروفسور رودنکو کشف گردید نظریات دیگر را باطل نمود و با توجه به این نمونه عملی، مهد قالیبافی  از سواحل رود نیل و دجله و فرات ، به آسیای مرکزی تغییر مکان داد و ثابت کرد که مهد هنر فرش بافی  در ایران بوده است.

در مورد این هنر در دوره ساسانیان اطلاعات دقیقی در دست نیست معروفترین فرش بافته شده  در این  دوره فرش معروف بهارستان است که برای خسرو انوشیروان بافته شده است که این فرش تماما زر بافت بوده  و ابعاد آن 450*90قدم بوده و طرح آن نیز نشان دهنده چهارفصلبوده است که در تاریخ آمده است هنگامی که ایران بوسیله ی اعراب فتح شد ، سعد از فرماندهان سپاه اسلام (اعراب) این فرش  را به مدینه  فرستاد تا قطعه قطعه کنند و بین مسلمین تقسیم شود.

با ظهور اسلام  و با صرف نظر از تجمل گرایی تا دوره  خلفای عباسی  اطلاعات دقیق یا نونه ای در دست نیست  امّا  در دوره خلفای عباسی  که به تجملات علاقه داشته اند این هنر جان دوباره ای گرفت تا آنجا که در تاریخ سعودی آمده است (به نقل از کتاب آموزش هنر قالیبافی-خانم پوراندخت نیرومند "المستنصر خلیفه عباسی  قالی مصور به صور انسانی با با کتیبه های پارسی داشته است و در کتاب حدود العالم از بافته های سیستان و بخارا  و قلیچه های فارسی یاد شده است."

بر اساس نوشته  مقدسی جهانگرد  عرب قانیات به بافت قالیچه های سجاده ای معروف بوده است

در مورد صنعت قالیبافی  در دوره ی تیموریان می توان گفت: با توجه به علاقه ی شاهرخ به هنر این صنعت توانست در این دوران پیشرفت کند و در عین حال اوزون حسن، موسس سلسله ی آق قیلونونها به این هنر توجه خاصی داشته است

لکن با توجه به  نمونه های عالی باقی مانده از دوران صفویه  باید گفت که اوج هنر در ایران  خصوصا هنرهایی مثل کاشیکاری، قالیبافی ، منبت کاری، منقش کاری در این دوران بوده و در این دوران به اوج  شکوفایی خود رسیده است بطور مثال شاه طهماسب که خود علاقه به هنر داشته و از طراحان فرش در زمان خود بوده هنرمندان بزرگ را در تبریز  گرد آورد  و به کمک قابل ملاحظه ای به آنها کرد  و در زمان شاه عباس این هنر به اعلا درجه ی خود رسید.

شاه عباس در اصفهان یک کارگاه دایر کرد  و در این کارگاه  فرشهای نفیسش برای دربار تولید نمود و پیشرفت قالی به انجام رسید که یکی از منابع  اقتصادی  آن دوران گردید و به دستور وی کارگاههایی در مشهد ،کاشان،شیروان،قره باغ،استر آباد، و گیلان دایر  گردید و فرشهای نفیسی همچون فرش اردبیل،چلسی و فرشهای زیبای دیگری  زینت بخش موزه های دنیا گردید .قالی بافی که در قرن (ده) و یازده به کمال خود رسیده بود رو به تنزل  گذاشت و دیگر نتوانست به دوران با شکوه خود برگردد.

نگاهی بر وضعیت فرش

فرش که مجموعه ای است از هنر و صنعت ، حاصل زحمت و تجربه هزاران ساله ی هنرمندان گمنامی  است که تمام عمر گرانمایه ی خویش را صرف طرّاحی ، بافت و رنگرزی  فرش نموده اند.

از این جهت  لازم است تک تک ما ارزش این هنر را درک کنیم و با بافت فرش های مرغوب ، هنر و توانمندی  هنر مندان ایرانی را در بازار های  جهانی به بهترین شکل ممکن، عرضه نماییم.

فرش علاوه بر جنبه های  هنری آن، یک منبع اقتصادی از نظر صادرات می باشد و از آن جایی که در بازار های جهانی  فرش ایران جایگاهی  خاصّ  دارد، می توان از آن به بهترین شکل ممکن سود جُست.

فرش  هم از نظر ارز آوری و هم از نظر اشتغال جایگاه ممتازی را در صنعت کشور  دارا می باشد  و  از این روست که باید جایگاه  واقعی  آن را بشناسیم  و سعی  کنیم  که با تولید  فرش های مرغوب  ،جایگاه  ویژه ی خود را در بازار های جهانی حفظ کنیم.

متاسفانه در سالهای  اخیر به دلایل  گوناگون  از جمله: تولیدات فرشهایی با طرح های تکراری، رواج  استفاده از گره های تقلّبی ، استفاده  از رنگ های  جوهری، عدم  توجّه به  سلیقه ی  مشتریان خارجی  ، افزایش  روز افزون قیمت فرش به علّت افزایش قیمت مواد اولیه و افزایش دستمزد  بافندگان و استفاده از مصالح نا مرغوب موجب شده است که رقیبان تولید کننده فرش  که زمانی  به چند کشور  از جله چین، ترکیه و افغانستان  محدود می شدند  و آن ها نیز یارای مقابله و رقابت با فرش ایران را نداشتند

افزایش یابند و کشورهایی  همچون  مصر، هند ، پاکستان، مراکش، و نپال نیز به مجموعه فوق افزوده شوند و نه تنها به تولیدفرش بپردازند، بلکه نقش قابل توجهی در صتدرات فرش ایفا نمایند البته  مسئله  به همین جا ختم نشده است  و کشور هایی  چون رمانی ، آلبانی ، بلغارستان نیز به تکاپو افتاده  و به تولید فرش پرداخته اند از این رو با توجّه به  اینکه فرش یک منبع اقتصادی  و ارز آوری  برای آن ها  محسوب می شود  باید تلاشی بی وقفه را در جهت حفظ و توسعه بازار های خود داشته باشیم و در صورت بی توجهی نه تنها ممکن است برای همیشه  جایگاه ویژه خود را از دست بدهیم بلکه  میلیونها موقعیت شغلی داخل کشور  را نیز از دست خواهیم داد.

در حال حاضر ، کشور های رقیب با استفاده از  طرح و نقشه های ایران و وجود نیرو یکار ارزان به تولید فرشهایی مشابه فرش های  ایران پرداخته اند  که هر چند از نظر کیفیّت  قابل مقایسه به فرش های  ایرانی نمی باشد ولی در بازار های جهانی  به نام فرش های ایران به فروش می رسند وهمین امر

موجب شده است که بازار  از این نوع فرش ها اشباع  گردد و به علّت  کاهش عرضه و افزایش تولید چه بسا ، تولید کنندگان در بسیاری از مواقع برای اینکه سریع به سرمایه اولیّه خود دست یابند  مجبور هستند  که فرش را با قیمتی ارزان و حتی در برخی از مواقع  با قیمتی کمتر از هزینه ی مواد اولیّه خود فرش،  به فروش برسانند که این امر  موجبات  رکود اقتصادی  فرش را فراهم نموده است.

با این این تفاسیر ، لازم است که تمامی  دست اندرکاران  هنر و صنعت فرش  در امر تولید و صادرات فرش، با تلاشی  همه جانبه  موقعیت ممتاز خود را  حفظ و توسعه دهند

تشویق طراحان فرش به کشیدن  طرح هایی مطابق با سلیقه بازار های مختلف بدون آنکه به اصالت  رنگ و طرح فرش آسیبی وارد شود، حمایت های مالی  از تمامی هنرمندان و دست اندرکاران در امور فرش از بافندگان  گرفته  تا طراحان  و رنگرزان می توانند کمکی عظیم به امر فوق  داشته باشند 

نظارت بیشتر به مراکز  تولید فرش و جلوگیری مقامات  مسئول  از صدور فرش هایی با کیفیّت پایین که موجب می شود جایگاه فرش آسیب وارد کرده و چهره ی خوش فرش ایرانی را مخدوش سازند، ایجاد  رشته دانشگاهی تا مقطع دکترای فرش و ترغیب  و تشویق هنرمندان  به ادامه ی تحصیلات  دانشگاهی  موجب خواهد شد که وضعیت تولید فرش به نحو قابل توجّهی  بهبود یابد 

در ضمن از دست اندرکاران  در امر صادرات فرش چون: وزارت بازرگانی ، وزارت جهاد سازندگی ، وزارت تعاون، و وزارت صنایع خواهشمندیم  که با هماهنگی بیشتر در امر صادرات فرش ، زمینه ی بهبود  بازار  فرش را تهیّه کنند.

 در بازار های داخلی نیز،ورود  فرش های ماشینی به صنعت فرش ایران و استقبال مردم از آن به  دلایلی چون سبک بودن و ارزان بودن فرش های ماشینی نسبت به فرش دستبافت موجب شده است   که میزان تقاضا  برای  فرش دستبافت کاهش یابد.

با توجّه به اینکه فرش دستبافت  به دلایل اشتغالزایی تعداد بسیاری از هموطنانمان، استفاده  از مواد  طبیعی  و مرغوب و طول عمر زیاد مزایای زیادی نسبت به  فرش ماشینی دارد امید است که  با  همکاری مسئولین  و مردم سعی در حمایت بیشتر  از فرش دستبافت  انجام گردد  و با  تشویق  مردم به خرید  فرش دستبافت  از یک طرف  و دادن آگاهی  در مورد مزایای فرش دستبافت از طرف  دیگر  بتوان  وضعیت بازار های داخلی فرش دستبافت را بهبود بخشید و با تشویق و ترغیب ، هنر مندان  فرش دستبافت  را به تولید  بهتر و بیشتر فراهم نمود 

در پایان لازم  می دانم که از دست اندر کاران  امر آموزش فرش چون : آموزش و پرورش،     سازمان فنی و حرفه ای ، شرکت سهامی فرش  ، سازمان میراث فرهنگی  و جهاد سازندگی  به خاطر تلاشهایشان در امر آموزش  کمال تشکر را داشته باشیم و امید است که نهاد های فوق  بتوانند سطح  فعالیتی  آموزشی خود را توسعه دهند و زمینه ی ارتقا کیفیّت فرش دستبافت را فراهم کنند.

مروری برنام هنرمندان  قالی ایران

جا دارد در این  مبحث اشاره ای هر  چند  مختصر به نام پیشکسوتان  هنر فرش  ایران در قرن اخیر داشته باشیم 

استاد رسام عرب زاده، استاد جمشید امینی  استاد  عماد، استاد بهزاد، استاد ارچنگ(ارژنگ)، استاد عیسی  بهادری ، استاد اشرف کاشانی ، استاد  عمو اوغلی ، استاد بی نام تبریزی، استاد منصور تامسون ، استاد هوشنگ جزی زاده، استاد محمد زاده و استاد امینی از جمله  استادانی هستند که در زمینه های مختلف فرش ، از قالیبافی گرفته تا  طرّاحی و رنگرزی خدمات    ارزنده ای  را ارائه  نموده اند ونام و آثار  ارزنده ی آنها  در تاریخ  هنر فرش  ایران برای همیشه  به یادگار خواهد ماند.

گفتنی است که تعدادی از اساتید نام برده از جمله استاد رسام عرب زاده ، استاد ارچنگ(ارژنگ)، استاد جمشید امینی  و استاد بهزاد در قید حیات نیستند ولی آثار و خدمات ارزنده و گرانبها ی آن ها  برای همیشه گویای همّت ، تلاش و استعداد  بی نظیرشان  خواهد بود  یاد و خاطره آنها زنده و روحشان شاد باد.

روش های نگهداری فرش بافته شده

همانگونه که می دانید  فرش به صورت  مفروش   مورد استفاده قرار می گیرد 

در هر صورت باید به صورت اصولی از آن مراقبت کنیم تا به صورت مطلوبی حفظ شود  در صورتی که می خواهیم از فرش به صورت مفروش استفاده کنیم باید نکات زیر  را مورد توجّه قرار دهیم:

1-از قرار دادن فرش در محیط مرطوب و تاریک خودداری شود.

2-از تابش مستقیم نور خورشید بر روی  سطح فرش جلوگیری  شود.

3-ابعاد فرش مناسب با ابعاد اتاق  باشد و سعی  کنیم که فرش بزرگتر از ابعاد اتاق نباشد، چون در صورت بزرگ بودن مجبور میشویم که فرش را  از کناره تا بزنیم و تاخوردگی  موجب می شود که فرش  ترک بردارد وآسیب ببیند.

4-از انداختن فرش روی  زمین گچی و آهکی خودداری کنیم چون گچ و آهک موجب پوسیدگی فرش می شود.

5- در صورت امکان  سعی کنیم  که از یک مفروش کننده مناسب مثل موکت برای زیر فرش استفاده کنیم تا هرگونه  رطوبت احتمالی را جذب کند و از آسیب رسیدن به فرش جلوگیری شود.

6-بهتر است که سر ریشه های فرش را در زیر آن پنهان کنیم تا ذر اقر رفت و آمد ساویده نشود و از بین نرود .

7-از قرار دادن فرش در کنار حرارت زیاد  و مواد شیمیایی خودداری شود.

8- از قرار دادن اشیا سنگین و نوک تیز بر روی فرش خودداری شود.

در صورتی که فرش به عنوان تابلو  فرش استفاده می شود رعایت  نکات زیر الزامی است:

1-از آویزان کردن فرش روی دیوار گچی و آهکی خودداری نمود.

2- از کوبیدن مستقیم میخ بر روی فرش خودداری شود چون در صورت  زنگ زدگی  به الیاف آسیب رسانده و موجب پوسیدگی الیاف می شود.

3- چون قسمت گلیم  باف فرش  از دوام و استحکام لازم برخوردار نیست بهتر است قالی  از قسمت حاشیه به دیوار وصل شود.

علاوه بر موارد فوق بهتر است که حتی الامکان فرش را به صورت تا شده و لوله شده نگهداری نکنیم چون در روش باز به علّت وجود جریان هوا احتمال آسیب رساندن به فرش بسیار کمتر است.

در صورتی که مجبور به نگهداری فرش به صورت لوله شده یا تا شده هستیم، بهتر است که برای  برای حفظ سطح قالی  عمل تا کردن از قسمت پشت صورت بکیرد تا پشت آن بیرون باشد و روی آن داخل قرار بگیرد.

عمل تا کردن و یا لوبه کردن  به طور منظم و مرتب  صورت گیرد.

برای حفاظت بیشتر از از قالی روی آن تنباکو یا نفتالین ریخته شود و همچنین  فرش را  در محیط بهداشتی  نگهداری کنیم و هر چند  وقت یکبار  فرش لوله شده و تا شده را باز کنیم و مورد بررسی قرار دهیم تا از سلامتی آن مطمئن شویم.

 5-اقتباسی:

همان گونه که از نام این طرح  ها استنباط می شود این طرح ها از کشور های دیگر گرفته شده اند لکن بیشتر این طرح ها دارای ریشه ای ایرانی هستند که بعضی از این طرح ها به نقشه های محلی مرزی ایران شباهت دارند.

معروفترین آن عبارتند از : آناتولی، افغانی، قفقاز، کوبلن فرانسه.

 6-بندی:

در صورتی که نقش و نگار های طرح تکرار شوند و در ضمن تکرار با کمک نگار های دیگر به هم پیوند بخورند آنرا بندی می گویند و به طرح حاصله ، طرح بندی گفته می شود.

طرح بندی انواع زیادی دارد  که هر یک از آن ها یا به علّت نقش ویژه ای که  در آن تکرار می شود و یا به علّت  روش تزئینی خاصی   که در تزیین آن بکار رفته است اسم خاصّ خود را دارد.

 انواع آن عبارتند از :بندی خوشه انگئری، بندی اسلیمی، بندی  بازوبندی ، بندی شیر و شکری ، بندی پیچی ،بندی ترنجدار، بندی دسته گل، بندی کتیبه ای ، بندی آدمکی، بندی ورامین.

 7-بته ای:

از طرح های رایج کشور ما است که علاوه بر ایران در کشور هند دیز از زمانه های دور رواج داشته است.

طرح بته شکل تجرید یافته درخت سرو می باشد که در اندازه و اشکال  گوناگون با تزئینات  مختلف بکار می رود.

طرح بته  یکی از طرح های رایج در کشور  ما است که در تمام  نقاط بویژه  قم ، بیرجند، ساروق، کرمان  و تبریز بافته می شود ولی زیبا ترین نقش بوته ای در کرمان بافته می شود که یادگاری از صنایع شال و ترمه و پته دوزی کرمان است.  طرح بوته  بادامی ، بوته شاخ گوزن، بوته افشاری، بوته بازوبندی ،بوته ترمه(متوسط)،بوته خرفه (بزرگ)،  بته جقه (کوچک و بزرگ با هم و در هم) و بته میری ( کوچک) ، بته کشمیری، بته کاجی.

 8- طرح تلفیقی:

در این نوع طرح از ترکیب نمودن چندین طرح، طرحی به دست می آید که به آن طرح تلفیقی گفته می شود

در این طرح امکان  خلاقیت فراوان است و به خاطر  همین طره های تلفیقی  زیادی مشاهده می شود.

 انواع طرح تلفیقی عبارتند از: تلفیقی ترنجدار، تلفیقی ترنج کف ساده، تلفیقی لچک و ترنج، سبزیکار، تلفیقبندی  دسته گل، تلفیقی قابقابی، تلفیقی دور نما

 9- ترکمن :

این طرح ویژه  فرش های ترکمن  می باشد که در شمال شرقی ایران زندگی می کنند.

طرح های ترکمن از نقش های هندسی که چند ضلعی  و عموما  هشت ضلعی  تشکیل شده اند که ترکمن ها  این

طره ها را بطور ذهنی  می بافند.

انواع  طرح های ترکمنی  عبارتند از: طرح آخال( بخارائی)، یموتی ( قاشقی)، غزال گز( چشم آهو) ، خورجینی ، چهار قاب.

 10-طرح تصویری:

فرش های تصویری عموما ریزبافت هستند که نقش های ان ها اغلب موارد از مینیاتور ها و آثار نقاشی استید بزرگ و برجسته الهام گرفته است.

بافت این گونه فرش ها از زمان  صفویه آغاز شده است و هم اکنون بافت این گونه فرش ها  در شهر های کاشان، اصفهان، قم و تبریز  رایج است که تبریز به خاطر استفاده از گره های هنری جایگاه ویژه ای دارد.

در بسیاری از موارد  برای بافت فرش های  تصویری از ابریشم استفاده می شود و ظرافت طرح،بافت و استفاده از ابریشم موجب شده است که اینگونه فرش ها بیشتر جنبه تزئینی  داشته باشد.

 11-طرح درختی:

در این گونه طرح نقش اصلی درخت می باشد که معمولا از درختانی چون سرو، بیدمجنون  و گردو استفاده می شود که هر کدام از آن ها  معنایی خاصّ دارند.

به طور مثال سرو مظهر شادابی  و زندگی و ایستادگی است و بید مجنون نشان غم و اندوه و گردو دلالت بر طول عمر دارد.

در طرح های درختی علاوه بردرخت از حیوانات  و پرندگان نیز استفاده می شود  و هر کدام نیز معنایی خاصّ دارند.

به طور مثال شیر مظهر قدرت و طاووس مظهر زیبایی و شتر مظهر صبر می باشد.

انواع نقش های درختی عبارتند از : درختی حیوان دار ، درختی گلدار ، درختی سراسری، درختی لچک و ترنج، درختی گل و بلبل و درختی سبزیکاری.

 12-طرح  شاه عباسی:

طرح شاه عباسی  یکی از طرح های اصلی فرش ایران می باشد که چون در زمان شاه عباس صفوی  به اوج کمال رسیده  شاه عباس نامیده  می شود.

لکن سابقه آن به  دوران ما قبل از اسلام می رسد که به نام گل اناری و پنجه پلنگی نیز مشهور  می باشد چون که گل انار و پنجه پلنگ در نزد ایرانیان قدیم از تقدس  خاصی  برخوردار بوده است.

 نقوش شاه عباس به دو صورت غالب و مغلوب  در شکل های 4 پر،5پر،6پر و ... در  زمینه ی فرش

یا حاشیه های فرش بکار می رود و این گل ها معمولا با شاخ و برگ و غنچه در سراسر فرش پراکنده شده اند.

از نقوش  شاه عباسی  می توان به شاه عباسی جانوری، شاه عباسی  با ترنج و حیوان، شاه عباسی تصرفی، شاه عباسی  لچک و ترنج اشاره کرد.

-ایلاتی هیبت لو:

نقش های این گونه فرش ها از نقش های جاجیم و گلیم گرفته شده است و به وسیله یقشقایی ها ی جنوب کشور ما تهیّه شده است.

یکی از مشخصّات اصلی طرح ترنج هندسی  و کوچک وسط  فرش و لچک های بزرگ 4 طرف فرش با جزئیات بی شمار نقوش  و خطوط می باشد.

13-طرح شکارگاه  یا شکاری:

همانگونه که از نام  این طرح  ها بر می آید، در این گونه نقشه ها از صحنه شکار با نقش پرندگان و حیواناتی  که در حال  فرار هستند به اضافه شکارچی  سواره یا پیاده ، که سعی  در شکار آن ها دارد همراه با گل و گیاه و درخت استفاده می شود سابقه استفاده از این نقش به دوران پیش از اسلام  می رسد لکن  استفاده  از این گونه طرح ها در زمان شاه عباس صفویه بیشتر شد و تکامل  بیشتری  یافت  که از جمله  طرح ها می توان  به فرش های معروف شکار گاه موزه ی وین  و فرش شکارگاه موزه ی پولدی پتزولی اشاره کرد که از نفیس ترین  فرش ها می باشند.  از انواع شکار گاه  می توان به طرح شکار گاه  ترنج دار ، درختی ، سراسری ، شکارگاه قابی، شکار گاه  لچک و ترنج اشاره کرد.

14- طرح قابقابی:

اساس این طرح را قابهای چند ضلعی تشکیل می دهد که متن  را  پوشانده است.

این قابها شکل های گوناگونی دارد و برای تزئین قاب ها از نقش و نگارهای گوناگونی  همچون گل و برگ و حیوانات  و پرندگان ، اسلیمی ها استفاده می شود که نقش قاب ها می تواند همگون یا متفاوت باشد در مناطقی  چون اصفهان و مرکزی به طرح های قابقابی که قابهای آن به شکل مربع یا مستطیل  باشد خشتی می گویند.

 از انواع  طرح  قابی  می توان به قاب اسلیمی ، قاب قرآنی و ...اشاره کرد.

 15-طرح گلدانی:

در این طرح ها نقش اصلی را گلدان تشکیل  می دهد که در فرش عهای گوناگون اندازه های مختلفی دارد و از نظر تعداد  گاهی یک گلدان بزرگ و پر از گل  تمام  متن فرش را می پوشاند و در بعضی  مواقع  چند گلدان کوچک  دیده می شود  که به طور  قرینه پشت سر هم  ردیف شده اند. ابتکار گلدانی  به زمان صفویه  می رسد که از آن بیش از 5 تخت فرش نفیس  باقی مانده است .

از انواع  طرح ها گلدانی می توان  به گلدانی  حاج خانمی ، گلدانی ختائی ، گلدانی تکراری(سراسری)  گلدانی لچک و ترنج،گلدانی ظلّ السلطان (گل و بلبل)، گلدانی دو طرفه ، گلدانی یک طرفه اشاره کرد.

 16-طرح گل فرنگ:

طرح گل فرنگ از طرح های اصیل ایرانی  با نقش  گل های طبیعی  و بخصوص گل سرخ که به آن گل فرنگ می گویند می باشد.

در فرشهائی با طرح گل فرنگ  از رنگ های تند  بخصوص  رنگ سرخ بیشتر استفاده می شود.

 انواع آن عبارتند از : گل فرنگ بیجار ، گل فرنگ مستوفی ، گل فرنگ، ترنجدار ، گل فرنگ لچک و ترنج،  گل فرنگ دسته گل و گل فرنگ  گل و بلبل اشاره کرد.

17- طرح محرابی:

طرح محرابی  از طرح محراب یعنی جایگاه امام جماعت در مساجد الهام گرفته است .

که در این محراب از نگاره هایی چون قندیل ، گلبرگ، سرو ، و سر ستون استفاده شده است.

در این طرح در بعضی  موارد از نوشته ها و حتی از جملات مذهبی با خطوط  کوفی ، نسخ، نستعلیق،  وثلث  استفاده  می شود.

از انواع طرح ها محرابی  می توان به محرابی درخت، محرابی درونما، محرابی    سرتاسری ، محرابی قندیلی و محرابی  گلدانی اشاره کرد.

18- ماهی در هم:

جز ریز بافتترین و زیباترین  نقش های تکراری می باشد که شهرت و رواج زیادی دارد که به دو صورت  بافته می شود .

در مناطق غربی کشور طرح ماهی در هم شامل  گل های  لوزی مانندی است که چهار ماهی  یا برگ اطراف آن قرار گرفته است(مثل طرح های  مهی در هم فراهان)و نوع دیگر  که در مناطقی  چون خراسان بافته می شود از لوزی  استفاده نمی شود بلکه  از گلهای  الماس مانندی که برگهایی اطراف آن  قرار گرفته اند  استفاده  می شود.  ماهی در هم از نظر  خطوط  نیز به دو گروه  ماهی  در هم شکسته و ماهی در هم  گردان تقسیم می شود.

به ماهی در هم، طرح هراتی نیز گفته می شود زیرا زادگاه این طرح  هرات می باشد که تا دهه هفتم قرن  19 میلادی  متعلق  به ایران بوده است.

این طرح هم اکنون  در مناطق  آذربایجان ، خراسان ، مرکزی ، همدان و کردستان بافته می شود.

انواع آن عبارتست از:

هراتی شکسته، ماهی خراسان، ماهی کردستان، ماهی در هم  لچک و ترنج، ریز ماهی ، بوته ماهی، خرده ماهی اشاره کرد.

 19- محرمات:

طرحی است راه راه  به این صورت که  زمینه فرش در عرض به چند قسمت موازی هم  اندازه تقسیم می شود.

خطوطی که برای جدا نمودن این قسمت ها استفاده می شود  به صورت  نوار های کم و بیش پهن  و باریک می باشند که این خطوط  در بعضی  از طرح ها ساده و در بعضی از طرح ها  دارای نقش  و نگار ویژهای  هستند.

در بعضی  از طرح های محرمات قطعاتی  از نقشه  در طول فرش تکرار می شود.

به علّت  راه راه  بودن  این طرح ها به آن طرح قلمدانی نیز می گویند.

 انواع آن عبارتند از : محرمات بته ای، قلمدانی سراسری ، گل ریز با زمینه  یکرنگ، بته با زمینه الوان اشاره کرد.

 20-هندسی :

در این طرح ها از خطوط عمودی، افقی و مورب استفاده شده است که همگی زاویه دار بوده و شکسته  ترسیم می شوند و این خطوط در ترکیب کلی خود اشکال هندسی چون لوزی ، مربع ، مثلث ، مستطیل را نشان می دهد.  در صورتی که در سایر  طرح ها که اکثریت را تشکیل می دهند از خطوط  منحنی استفاده می شود.

 از انواع طرح هندسی  می توان  به هندسی  ترنجدار، هندسی محرمات، هندسی شاخه شکسته ، هندسی لچک و ترنج، هندسی کف ساده، هندسی ختائی ، هندسی ستاره ای ( موزائیک) ، هندسی جوشقانی و هندسی  خاتم شیراز اشاره کرد.

 طرح ها

1-طرح آثار باستانی و اسلامی:

همانطور که از نام این گونه طرح ها بر می آید این طرح ها از آثار  تاریخی ، اشکال تزئینی  بناها و کاشیکیری های بنا های تاریخی الهام گرفته شده است.

معروف ترین انواع این طرح ها عبارتند از : مسجد شیخ لطف الله ، گنبد کاووس، مسجد امام اصفهان، تخت جمشید، طاق بستان،طاق کسری،طرح زیر خاکی.

 2-طرح اسلیمی:

از نظر لغوی اسلیم به معنای  جوانه و مصدر کلمه ی اسلام است و شکل اسای این طرح از گردش شاخه های درختان گرفته شده است.

سابقه ی این طرح به زمان قبل از اسلام می رسد که در طی سالیان دراز این طرح با ذوق و ابتکار هنرمندان ایرانی  به اوج خود کمال  رسیده است.

اسلیمی انواع زیادی دارد که در بسیار ی از قالی ها  به کار رفته است  و انواع مهم آن اسلیمی ماری  و  اسلیمی دهن اژدری می باشد.

علّت نامگذاری اسلیمی دهان اژدری  این است که انتهای هر شاخه به دو شاخه  باز همانند دهان  باز اژدها تقسیم می شود..اسلیمی ماری نوعی دیگر از اسلیمی است که در آن اسلیمی ها  آن چنان گردشی دارند که شبهت زیادی  به حرکات مارپیچ  تاب های بدن مار دارد.

منشا اسلیمی دهن اژدری  را ایران و اسلیمی ماری را در چین می دانند.

انواع دیگر اسلیمی عبارتند از: اسلیمی ساده، اسلیمی خرطومی، اسلیمی شکسته، اسلیمی لچک و ترنج،    اسلیمی ترنجدار اسلیمی گلدار و اسلیمی برگی.

 3-طرح افشان:

در این گونه طرح ها گل ها ، برگ ها ، پرندگان  و حیوانات  با هماهنگی خاصی با هم و در فواصل مساوی از هم بر متن  افشانده  شده اند و به گونه ای خاصّ با هم مرتبط شده اند.  قالی ها ی بافته شده با طرح افشان  در اکثر  موارد فاقد لچک و ترنج  هستند و در صورت لچک و ترنج داشتن ابعاد آن ها از حد معمول  کوچکتر می باشد.  انواع طرح های افشان عبارتند از : افشان عباسی ، افشان دسته گل، افشان حیواندار،افشان شاخه پیچ، افشان ترنج دار، افشان بندی، افشان اسلیمی، افشان دسته گل.

افشان دسته گل: در این طرح  گلهای شاه عباسی  و نقش دسته های گل به ص.رت پراکنده بر متن  مشاهده می شود.  افشان شاخه پیچ: در این نوع طرح افشان بیشتر از شاخه  پیچ های افشان شده بر زمینه فرش استفاده شده است.

 4-ایلاتی:

این طرح  یکی از قدیمی ترین طرح ها می باشد که همان گونه که از  نام آن بر می آید ، در میان ایلات و عشایر رایج است که مخلوق  ذهن بافندگان ایل می باشد.

نقش و نگار های آن هندسی است که  از محیط ، ابزار کار ، گل و گیاه ، پرندگان و حیوانات  گرفته شده است و این گونه نقش ها علاوه بر فرش در گلیم و جاجیم  هم به کار  رفته است و نام گذاری این گونه طرح ها یا به نام  محلی است که طرح برای اولین بار  در آن جا استفاده شده است، یا به نام افرادی است که  برای اولین با سفارش بافت آن را داده اند.

طرح های معروف آن عبارتند  از :  ایلاتی  هیبت لو، قشقائی، بختیاری، افشاری، خمسه، هریس، سالارخانی و یعقوب خانی.

 ابزار بافت

تعریف:

ابزار وسایلی هستند که به کمک آن ها قالی بافته می شود و به دو گروه  ابزار بافت فارسی و ابزار بافت ترکی تقسیم می شوند.

 ابزار فارسی بافت:

1-چاقو (کارتک):

وسیله ای است دارای لبه تیز که از دو قسمت تیغه و دسته تشکیل شده است و برای بریدن سر اضافی  ریشه ها استفاده می شود و دارای اندازه های متفائت است ولی معمولا طول آن حدود 20 سانتی متر  است.  چاقو در بعضی مناطق حالت مستقیم و  راست دارد و در بعضی مناطق حالت کمانی دارد و تیغه ی پهنی دارد  که علاوه بر بریدن پرز ها برای کوبیدن و جلو کشیدن ریشه ها از آن استفاده می شود که به نوع اخیر پاکی گویند.

 2-قیچی فارسی بافت:

همان قیچی خیاطی است که تیغه ای  به قطر ارتفاع پرز ها در یکی از لبه های آن لحیم می شود و در مناطق مرکزی از آن استفاده می شود .

البته در مناطقی چون اصفهان از قیچی اصفهانی استفاده می شود  که عبارتست از نوعی قیچی  ترکی بافت سطح تیغه ها با دسته آن در یک سطح نیست و لبه های آن با ضخامت  اضافی  ساخته می شود که ضخامت آن با توجّه به رجشمار و ظرافت فرش متفاوت و این ضخامت بین 3 تا 12 میلی متر می باشد.

 3-دفتین(شانه-کرکیت):

ابزاری است که برای کوبیدن پود و ریشه های زده شده از آن ها استفاده می شود که دارای بدنه ای چوبی و سنگین و دسته ای بر آمده  می باشد و دندانه هایی فلزّی دارد  و حدود 2 کیلو گرم  وزن دارد و زدن آن نیاز به مهارتی ویژه دارد چون هر گونه بی دقتی در استفاده از  دفتین باعث پارگی  و آسیب رسیدن به تار ها می شود.

 ابزار بافت ترکی:

1-قلّاب:

این وسیله از دسته و تیغه و قلّاب تشکیل شده است که از قلّاب برای گرفتن تار ها و از تیغه برای بریدن پرز ها استفاده می شود. از نکات مهم این است که قلّاب را باید موازی چلّه ها نگاه داشت تا  تیغه  آن با چجلّه ها تماس نداشته باشد و آنها را پاره نکند.

 2-سیخ- پودکش:

وسیله ای  فلزّی است که برای کشیدن  پودها  استفاده می شود و حالت فنری  دارد طول آن از 40 تا 80 سانتی متر متفاوت است.

پهنای  سیخ معمولا تا 2 سانتی متر می باشد، نوک آن دارای  قلّاب می باشد که از قلّاب  آن برای گرفتن پود ها استفاده می شود.

 3-دفه-(دف)-(دفتین):

ابزای است فلزّی که برای کوبیدن و محکم کردن پود و گره ها استفاده می شود. دفه از دندانه های فلزّی تشکیل شده که در انتها به هم متصل شده و دسته را تشکیل می دهند و حدود 5/0 کیلو گرم وزن دارد.

 4-قیچی(مقراض):

وسیله ای است  فلزّی که از دو قسمت دسته ها و تیغه ها تشکیل شده است که دسته ها و تیغه ها  در یک سطح قرار ندارند و تیغه ها  در سطح پایین تری قرار دارند و از آن برای  چیدن اضافی  سر ریشه ها استفاده می شود و استفاده از آن  نیاز به مهارت فراوان دارد چون هر گونه بی دقّتی  در استفاده از آن  باعث  بره یره شدن ویا  ذرّتی شدن فرش می شود.

 5-قشو(شانه-اره-پیشکش):

وسیله ای است اره مانند که برای سرکشی پرزها در مناطق ترک بافت استفاده می شود و همانگونه که در شکل مشاهده می شود به اشکال  گوناگون وجود دارد.

 

نظر شما :
لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید
captcha