نظرسنجی
نظر شما در مورد این وبسایت چیست؟
عالی
59%
 
خوب
23%
 
معمولی
5%
 
ضعیف
10%
 
  • تلگرام
  • تلگرام
امروز
۱۳۹۵ جمعه ۱۹ آذر
اِجُّمعَة ٩ ربيع الاول ١٤٣٨
Friday, December 09, 2016
کد : 672-41412      تاریخ ایجاد : ۱۳۹۳ چهارشنبه ۳ ارديبهشت   آخرین بروزرسانی : ۱۳۹۳ چهارشنبه ۳ ارديبهشت    تعداد بازدید : 69

زندگینامه رودکى

رودکى شاعر استاد آغاز قرن چهارم است که او را به‌سبب مقام بلند وى در شاعرى و به‌علت پیشوائى پارسى‌گویان و آغازیدن بسیارى از انواع شعر پارسى به‌حق 'استاد شاعران' لقب داده‌اند. در قدیمى‌ترین و درست‌ترین مأخذى که از او یاد شده یعنى در الانساب سمعانى کنیه و نام و نسب وى 'ابوعبدالله جعفربن محمد' و علت اشتهارش به رودکى انتساب او به ناحیهٔ 'رودک' سمرقند دانسته شده است...

سمعانی مى‌گوید 'قریه' یعنى قصبهٔ مرکزى ناحیهٔ رودک 'بَنُج' نام دارد و رودکى از آنجا است. این کلمهٔ 'بنج' ظاهراً صورت محرف 'پنج‌ده' است که امروز همچنان به اسم خود در ناحیهٔ سمرقند باقى است.  

تاریخ ولادت رودکى به حدس قریب به یقین بایست اواسط قرن سوم هجرى بوده باشد. از آغاز حیات او و کیفیت تحصیلات وى اطلاعى دقیق در دست نیست. عوفى در لباب‌الالباب گفته که 'چنان ذکى و تیزفهم بود که در هشت سالگى قرآن تمامت حفظ کرد و قرائت (مقصود علم‌القراءة است) بیاموخت و شعر گفتن گرفت و معانى دقیق مى‌گفت چنانک خلق بر وى اقبال نمودند و رغبت او زیادت شد و او را آفریدگار تعالى آوازى خوش و صوتى دلکش داده بود و به سبب آواز در مطربى افتاده بود و از ابوالعبک بختیار که در آن صنعت صاحب اختیار بود به ربط بى‌آموخت و در آن ماهر شد و آوازهٔ او به اطراف و اکناف عالم برسید و امیر نصر بن احمد سامانى که امیر خراسان بود او را به قربت حضرت خود مخصوص گردانید و کار وى بالا گرفت' .

عوفى در مقدمهٔ همین سخنان نوشته است که 'از مادر نابینا آمده' و شاعران نزدیک به‌عهد او هم که در همان محیط زندگانى خود مى‌زیسته و شاعرى مى‌کرده‌اند به این مطلب اشاره نموده‌اند و از طرفى دیگر در اشعار او گاه به اشاراتى که دال بر بینائى او در مدتى از حیات او بوده باز مى‌خوریم، مانند این دو بیت:  
همیشه چشمش زى زلفکان خوشبو بود  همیشه گوشش زى مردم سخندان بود 
 
پوپک دیدم بحوالى سرخس  بانگ بر برده بابر اندرا 
چادرکى دیدم رنگین بر او  رنگ بسى گونه بر آن چادرا 
 
این دو گونه اشارات متناقض مایهٔ حیرت خواننده مى‌شود چنانکه باید یا در صحت یکى ازین دو دسته سخنان تردید کرد و یا به این نتیجه رسید که رودکى در قسمتى از زندگانى خود بینا بود و بعد به علتى که بر ما معلوم نیست نابینا شد. اتفاقاً یک اشارهٔ تاریخى در این باب وجود دارد که ما را ازین تحیر مى‌رهاند و آن تصریح محمودبن عمر نجاتى است در کتاب بساتین‌الفضلا و ریاحین‌العقلا فى شرح تاریخ العتبى که به سال ۷۰۹ هجرى تألیف شده، بر اینکه رودکى در آخر عمر خود کور شد (و قد سُمل فى آخر عمره).  

وفات رودکى را سمعانى به سال ۳۲۹ هجرى نوشته و گفته است که او در مولد خو بنج (پنج ده) درگذشت و همان جا به‌ خاک سپرده شد.  

ممدوح رودکى امیرسعید نصربن احمد بن اسمعیل بود که از سال ۳۰۱ تا ۳۳۱ پادشاهى کرد و بعید نیست که پیش از امیر نصر دربار پدر او احمد را که به سال ۳۰۱ بر دست غلامان ترک خود کشته شده بود، نیز درک کرده باشد. رودکى در خدمت امیر نصر تقرب بسیار داشت و در سفر و حضر با او بود و از ستایش او و وزیر وى ابوالفضل بلعمى و صلات و جوایز آنان مال فراوان اندوخت و جاه و جلال بسیار یافت، و غیر ازین دو، رجال دیگرى را نیز مدح گفت مانند: ابوجعفر احمدبن محمد صفارى که از سال ۳۱۱ تا ۳۵۲ بر سیستان فرمانروائى مى‌کرد؛ و ماکان بن کاکى از امراء مشهور دیلمى که تا رى را زیر فرمان داشت و با سامانیان گاه بر سر صلح بود و گاه از در جنگ درمى‌آمد تا در جنگى که به سال ۳۲۹ با ابوعلى محتاج چغانى سردار سامانیان مى‌کرد تیرى بر مقتل او رسید و از اسب درافتاد و مرد. از میان این ممدوحان ابوالفضل بلعمى وزیر دانشمند سامانیان به رودکى اعتقادى وافر داشت و او را میان شاعران عرب و عجم بى‌نظیر مى‌دانست و ظاهراً مشوق رودکى در نظم کلیله و دمنه همین وزیر ادب‌دوست بود.  

رودکى نزد همهٔ شاعران و ادبیان معاصر خود در خراسان و ماوراءالنهر به عظمت مقام شاعرى شناخته و توصیف شده است. بعد از او نیز بسیارى از شاعران بزرگ مانند دقیقى و کسائى و فردوسى و فرخى و عنصرى و رشیدى سمرقندى و نظامى عروضى و جز آنان او را به بزرگى مرتبت ستوده و بسا که از او با عنوان 'استاد شاعران' و 'سلطان شاعران' یاد کرده‌اند.  

اشعار او بسیار بود. عوفى در لباب‌الالباب نوشته است که 'اشعار او صد دفتر برآمده است' و رشیدى سمرقندى شاعر قرن ششم گفته است که 'شعر او را برشمردم سیزده ره صدهزار' . به‌نظر من معنى مصراع آن است که سیزده بار شعر او را برشمرده‌ام و صدهزار بود، لیکن این مصراع را از دیرباز چنین معنى کرده‌اند که شعر او را شماره کرده‌ام، به یک میلیون و سیصد هزار بیت برآمده است! و این بسیار مستبعد به‌نظر مى‌آید. به‌هرحال مسلم است که او طبیعةً شاعر بود و بى‌تکلف و زحمتى شعر مى‌ساخت چنانکه ترجمهٔ کلیله و دمنه را که به امر نصربن احمد صورت گرفته بود بر او مى‌خواندند و او مى‌شنید و به‌شعر درمى‌آورد. پیدا است که چنین کسى مى‌توانست شعر بسیار سروده باشد و چنین نیز بود اما اکنون از آن همه اشعار جز چند قطعه و قصیده که در کتب قدیم نقل شده، و بعضى ابیات پراکنده که در جُنگ‌ها و کتب لغت و تذکره‌ها آمده است، چیزى در دست نیست. مقدارى از اشعار رودکى در دیوان قطران تبریزى راه جسته و دیوانى هم که از رودکى به طبع سنگى رسیده حاوى اشعارى از قطران است. یکى از علل این اختلاط آن است که نام ممدوح رودکى (نصر) براى غیر اهل تحقیق قابل اشتباه با کنیهٔ ممدوح قطران (ابونصر، مملان بن وهسودان حکمران آذربایجان بوده است. 

مهمترین اثر رودکى که اکنون جز ابیات پراکنده‌ئى از آن باقى نمانده کلیله و دمنهٔ منظوم است. این کتاب از متن عربى عبدالله‌بن مقفع، به امر نصر، به پارسى ترجمه شد و سپس گویا به تشویق ابوالفضل بلعمی، رودکى آن را به شعر فارسى (بحر رمل مسدس) نقل کرد. این چهار بیت را از ابیات بازماندهٔ آن منظومه بخوانید:  

تا جهان بود از سر آدم فراز  کس نبود از راز دانش بى‌نیاز 
مردمان بخرد اندر هر زمان  راز دانش را به‌هر گونه زبان 
گرد کردند و گرامى داشتند  تا بسنگ اندرهمى بنگاشتند 
دانش اندر دل چراغ روشنست  وز همه بد بر تن تو جوشنست  

غیر از این منظومه، رودکى چند منظومهٔ دیگر باوزان مختلف داشت که گویا هر یک داستانى بود و از آنها نیز ابیاتى پراکنده داریم و اما از قصاید و غزل‌هاى او اکنون اندکى در دست است تا مگر روزى دست حوادث دیوان گمشدهٔ او را به ما باز گرداند.

نظر شما :
لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید
captcha