نظرسنجی
نظر شما در مورد این وبسایت چیست؟
عالی
59%
 
خوب
23%
 
معمولی
5%
 
ضعیف
10%
 
  • تلگرام
  • تلگرام
امروز
۱۳۹۵ چهارشنبه ۱۷ آذر
اِلأَربِعا ٧ ربيع الاول ١٤٣٨
Wednesday, December 07, 2016
کد : 669-39013      تاریخ ایجاد : ۱۳۹۳ چهارشنبه ۲۷ فروردين   آخرین بروزرسانی : ۱۳۹۳ چهارشنبه ۲۷ فروردين    تعداد بازدید : 69

تناسب و ارتباط ميان سوره های قرآن (3)

تناسب و ارتباط ميان سوره های قرآن (3)

3. همانندي در آغاز و فرجام سوره هاي پياپي

يكي ديگر از گونه هاي تناسب ميان سوره ها، همانندي برخي سوره هاي همجوار در آيات آغازين و گاه در آيات پاياني است.

همانندي آغاز در سوره هايي كه با حروف مقطعه شروع گشته اند نمود بيشتري دارد، همان گونه كه تمامي سوره هايي كه با «حم» افتتاح شده اند كنار يكديگر قرار گرفته اند.

براساس قاعده اي كه در تناسب آغاز و انجام سوره با محتواي آن ياد شد، همانندي در آغاز يا انجام مي تواند نشانگر تشابه مضموني دو سوره نيز باشد.

بنابراين، اين گونه سوره ها از نظر محتوا نيز در يك راستا قرار دارند و تفاوتهايي كه در سرآغازهاي آنها وجود دارد ما را به تفاوتهاي محتوايي آنها رهنمون مي شود.

اكنون به بررسي همانندي هاي سرآغاز مي پردازيم:

سوره هاي بقره و آل عمران كه كنار يكديگر آمده اند هر دو با «الم» آغاز گشته و در آغاز بقره گفته مي شود:

«ذلك الكتاب لاريب فيه…»،

در آغاز آل عمران نيز آمده است: «نزّل عليك الكتاب بالحقّ مصدّقاً لما بين يديه…»

چنان كه ياد شد اين دو سوره در بيان اصول دين قرينۀ يكديگرند.

از سورۀ يونس تا سورۀ حجر به ترتيبي كه ياد مي شود آغازي شبيه به هم دارند:

يونس: «الر كتاب أحكمت آياته ثمّ فصلت من لدن حكيم خبير»

يوسف: «الر تلك آيات الكتاب المبين»

رعد: «الر تلك آيات الكتاب و الذي انزل اليك من ربّك الحقّ و لكنّ أكثر الناس لايؤمنون»

ابراهيم: «الر كتاب أنزلناه اليك لتخرج الناس من الظّلمات الي النّور باذن ربّهم الي صراط العزيز الحميد»

حجر: «الر تلك آيات الكتاب و قرآن مبين»

همان گونه كه ديده مي شود در آغاز تمامي اين شش سوره حروف مقطعه «الر» به كار رفته است،

البته در سورۀ رعد، حرف «ميم» نيز افزوده شده است كه بنابر مبناي علامه طباطبايي بايد نشانگر داشتن نوعي افزايش نسبت به مقاصد سوره هاي «الر» باشد.

پس از حروف مقطعه در تمامي آنها توصيفي از قرآن وجود دارد

كه اين توصيفها نزديك به يكديگرند و تفاوتهاي آنها بر اساس حكمتي است ناشي از چگونگي محتوا و مقاصد اين سوره ها؛ به عنوان نمونه رشيد رضا دربارۀ سورۀ يوسف مي نويسد:

«آغاز اين سوره همان آغاز سورۀ يونس است با اين تفاوت كه در اينجا قرآن توصيف به «مبين» و در آنجا توصيف به «حكيم» شده است

و اين دو آغاز در بالاترين درجۀ بيان و در نهايت حكمت و استواري قرار دارند، و مي بينيم كه در هر يك از دو سوره توصيفي انتخاب شده كه مناسب با آن دو است،

چه آن كه موضوع سورۀ يونس اصل دين است كه توحيد در عبوديت و ربوبيت و اثبات وحي و رسالت از طريق اعجاز قرآن و رستاخيز و جزاست، و اينها از حكمت اند،

و سورۀ يوسف سرگذشت پيامبري بزرگوار است كه ماجراهايي گوناگون را گذرانده است و در تمامي آنها الگويي نيكو به شمار مي آيد بنابراين بيان و روشني با آن مناسب تر است.»15

البته اين هماهنگي كلي در آغاز اين شش سوره نشان دهندۀ آن است كه همه در يك مجموعه قراردارند،

اما چگونگي ترتيب ميان خود آنها كه كدام مقدم و كدام مؤخر شده و به چه دليل، خود نيازمند تأمّل و موشكافي هاي ديگري است.

سوره هاي نحل و اسراء نيز هر دو با تسبيح و تنزيه خداوند آغاز مي شوند:

نحل: «أتي امرالله فلاتستعجلوه سبحانه و تعالي عمّا يشركون»

اسراء: «سبحان الّذي اسري بعبده ليلاً من المسجدالحرام الي المسجد الاقصي»

و در پي اين دو، سورۀ كهف مي آيد كه آغازش با حمد خداوند است:

«الحمد للّه الّذي أنزل علي عبده الكتاب» و تسبيح و تحميد در قرآن كريم دو در ساير سخنان همراه هم مي آيند و تسبيح بر تحميد مقدم مي شود.16 همان گونه كه قرآن فرموده است: «فسبّح بحمد ربّك»(حجر/98)

از ديگر سوره هايي كه آغاز آنها با هم تناسب دارد، سوره هاي شعراء، نمل و قصص هستند،

سورۀ نمل با «طس» و آن دو با «طسم» شروع شده اند و در آغاز هر سه سخن از قرآن وجود دارد.

و همين طور چهار سورۀ عنكبوت، روم، لقمان و سجده كه پي در پي هستند با «الم» آغاز گشته اند.

سوره هاي سبأ و فاطر نيز هر دو با «الحمد لله» گشوده مي شوند.

بزرگ ترين مجموعه سوره هاي هم آغاز، حواميم هستند كه به ترتيب عبارتند از:

غافر: «حم. تنزيل الكتاب من الله العزيز العليم»

فصّلت: «حم. تنزيل من الرّحمن الرحيم»

شوري: «حم. عسق. كذلك يوحي اليك و الي الذين من قبلك اللّه العزيز الحكيم»

زخرف: «حم. و الكتاب المبين. إنّا جعلناه قرآناً عربياً»

دخان: «حم. و الكتاب المبين. إنّا انزلناه في ليلة مباركة»

جاثيه: «حم. تنزيل الكتاب من الله العزيز الحكيم»

احقاف: «حم. تنزيل الكتاب من اللّه العزيز الحكيم»

در تمامي اين هفت سوره «حم» آيه اي مستقل شمرده شده و پس از آن دربارۀ كتاب و وصف آن سخن رفته است.

اين هفت سوره مكي هستند و آن گونه كه روايت شده است با هم يا در پي هم فرود آمده اند.17

از ميان اين سوره ها (زخرف و دخان) و (جاثيه و احقاف)، در دو آيۀ نخست مانند يكديگرند و اين نشان دهنده نزديك تر بودن پيوند ميان آنهاست.

مقايسه ميان آغاز اين هفت سوره با شش سوره اي كه اشاره شد و با «الر» آغاز مي شدند نكات جالبي را به دست خواهد داد، چنان كه سيوطي به برخي از آنها اشاره مي كند.18

در پايان گفتاري از سيوطي دربارۀ پيوند سه سورۀ شمس، ليل و ضحي نقل مي شود كه دربردارندۀ پاسخ برخي پرسشها نيز هست:

«اين سه سوره به خاطر مناسبتي كه در آغازهاي آنها وجود دارد،

جداً پيوستگي خوبي دارند، چرا كه ميان خورشيد، شب و بامداد، نوعي همگوني وجود دارد. سورۀ فجر نيز از اين قبيل است اما به خاطر نكتۀ مهم تري با سوره بلد از اين سه سوره جدا شده است

، همچنان كه ميان سورۀ انفطار و انشقاق و ميان مسبّحات جدايي افتاده است؛ زيرا مراعات تناسب در نامها، آغاز و ترتيب نزول در جايي است كه با مناسبتي قوي تر و مهم تر معارضه نداشته باشد.»19

گاه ممكن است دو سوره در خاتمه با يكديگر تناسب داشته باشند و در جهاتي پايان آنها همانند يكديگر باشد،

البته اين همانندي به گستردگي و روشني سرآغازها نيست و در برخي موارد از ظرافت خاصي برخوردار است؛

مانند پايان دو سورۀ يونس و هود، و گاه ممكن است چندين آيه مانده به آخر سوره، اين تناسب بروز كند.20 در اين بخش به مواردي از همانندي هاي پايان سوره ها اشاره مي شود:

دو سورۀ يس و صافات با تسبيح خداوند پايان يافته اند:

يس: «فسبحان الذي بيده ملكوت كلّ شيء و اليه ترجعون»

صافّات: «سبحان ربّك ربّ العزّة عمّا يصفون. و سلام علي المرسلين. والحمد للّه ربّ العالمين»

آخرين واژه در سوره واقعه و حديد «العظيم» است كه در مورد نخست، صفت پروردگار، و در مورد دوم صفت فضل اوست.

در پايان سوره هاي تغابن و طلاق، سخن از گستردگي و فراگيري علم الهي است:

تغابن: «عالم الغيب و الشهادة العزيز الحكيم»

طلاق: «و أنّ الله قد أحاط بكلّ شيء علماً»

سيوطي دربارۀ تناسب فرجام سورۀ جمعه با صفّ مي نويسد:

«چون سورۀ صف به فرمان جهاد ختم شد و خداوند آن را تجارت ناميد، اين سوره نيز به فرمان به فريضۀ جمعه ختم شد و بيان شد كه از تجارت دنيوي بهتر است.»21

به جز آنچه تاكنون از تناسب ميان سوره ها ياد شد گونه هاي ديگري از تناسب نيز قابل شمارش است22 كه يا در عناوين ياد شده مي گنجد و يا مواردي جزئي است.

اين نكته را نيز يادآوري مي كنيم كه شايد برخي از اين مناسبتها به گونه اي نباشد كه تنها به خاطر آن، دو سوره كنار يكديگر قرارگيرند،

اما آن را مي توان به عنوان نكته اي در اين ميان به حساب آورد كه گاهي حاكي از مناسبتي عميق تر است، مانند اشاره داشتن همانندي دو كلمه در فرجام سوره به بخشي از همانندي محتواي آن دو.

نظر شما :
لطفا از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید
captcha